DẠY TRẺ PHƯƠNG PHÁP TƯ DUY
(Nguyên tác: Teach Your Child how to Think
Xuất bản bởi: Penguin Group (USA) Incorparated, 1994)
Tác giả: Tiến sỹ EDWARD DE BONO
Người dịch: Tuấn Anh
Nhà xuất bản: Văn Hóa Thông Tin

MỤC LỤC
ĐÔI NÉT VỀ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM
PHẦN I – LỜI TỰA
LỜI GIỚI THIỆU
TẠI SAO CHÚNG TA CẦN SUY NGHĨ MỚI VỀ CÁCH TƯ DUY
Thông tin và suy nghĩ
Trí thông minh và suy nghĩ.
Sự thông minh và sự hiểu biết.
Liệu tư duy có phải là một việc khó khăn?
Thế nào là một người tri thức?
Tác động phản hồi và những suy nghĩ tiên phong.
Từ “sự thực hiện”
Lối suy nghĩ phê phán
Hệ thống đối đầu
Sự đòi hỏi và sự phản đối

Nhu cầu khẳng định mình là đúng
Sự phân tích và sự thiết kế
Lối suy nghĩ sáng tạo
Logic và nhận thức
Cảm xúc, cảm giác và khả năng trực giác
Tóm lược
SỬ DỤNG CUỐN SÁCH NÀY NHƯ THẾ NÀO
Độ tuổi
Những điều được dạy từ cuốn sách này
Động lực
Sở thích hoặc thể thao
Cách dạy tư duy
Sự thực hành không theo thông lệ
Các bài tập
Sự thể hiện
Chức năng của cuốn sách
ĐỘ TUỔI VÀ KHẢ NĂNG
Sự giản đơn hóa
Phân nhóm
Những cách áp dụng khác và những cách áp dụng lặp lại
HÀNH VI TƯ DUY
Thông lệ và khác thường
Trọng tâm, tình huống và nhiệm vụ
Sự đổi số
Tư duy thực hành
Sự tự động và sự thận trọng
Tóm tắt
CHỨC NĂNG TỰ NHIÊN CỦA SUY NGHĨ
Khả năng tự nhiên của trí óc
Tự tổ chức
Chúng ta có thể làm gì
Công cụ định hướng sự chú ý
Sự huấn luyện
Tóm lược
PHẦN II
NGƯỜI THỢ MỘC VÀ NGƯỜI TƯ DUY
Những thao tác cơ bản
Công cụ
Cấu trúc
Quan điểm
Nguyên lý
Thói quen
Tóm lược

QUAN ĐIỂM
Quan điểm không đúng đắn
Những quan điểm tốt
Những bài luyện tập quan điểm tư duy
SÁU CHIẾC MŨ TƯ DUY
Tại sao lại là những chiếc mũ?
Đảm nhiệm vai trò
Thể hiện vai trò theo mỗi chiếc mũ giúp chúng ta tách biệt cái tôi ra khỏi lối suy nghĩ
Sử dụng những chiếc mũ
Sử dụng sáu chiếc mũ tư duy
Định hướng sự chú ý
Những bài luyện tập phương pháp tư duy sáu chiếc mũ
CHIẾC MŨ TRẮNG VÀ CHIẾC MŨ ĐỎ
Mũ trắng
Mũ đỏ
Tóm lược
Những bài tập về chiếc mũ đỏ và chiếc mũ trắng
MŨ ĐEN VÀ MŨ VÀNG
Mũ đen
Chiếc mũ vàng
Tóm lược
Những bài luyện tập mũ vàng và mũ đen.
MŨ XANH LÁ CÂY VÀ MŨ XANH DA TRỜI
Mũ xanh lá cây
Mũ xanh da trời
Tóm lược
Những bài luyện tập mũ xanh lá cây và mũ xanh da trời
SỬ DỤNG XÂU CHUỖI SÁU CHIẾC MŨ
Sử dụng riêng lẻ
Sử dụng theo hệ thống
Sử dụng theo chuỗi
Tìm kiếm một ý tưởng
Phản hồi ý tưởng hiện thời
Chuỗi ngắn gọn
Tóm lược
KẾT QUẢ VÀ KẾT LUẬN
Có được tấm bản đồ hoàn tất hơn
Chỉ ra điều cần thiết
Câu trả lời cụ thể
Tóm lược
Kế hoạch tư duy năm phút
Bài tập luyện chương trình tư duy năm phút
TIẾN LÊN HAY ĐỒNG THUẬN

LOGIC VÀ NHẬN THỨC
CAF: CÂN NHẮC MỌI YẾU TỐ
Những bài tập luyện CAF
APC: SỰ THAY THẾ KHẢ NĂNG VÀ LỰA CHỌN
Những bài tập về APC
GIÁ TRỊ
Những bài tập về giá trị.
OPV: QUAN ĐIỂM CỦA NHỮNG NGƯỜI KHÁC
Hai phía của một cuộc tranh luận.
Bài luyện tập OPV
C&S: KẾT QUẢ VÀ ẢNH HƯỞNG
Quy mô thời gian
Rủi ro
Bài tập luyện C và S
PMI – ƯU THẾ, YẾU ĐỂM VÀ SỰ CHÚ Ý
Sự chú ý
Sự chăm chú
Những bài tập luyện PMI
TRỌNG TÂM VÀ MỤC ĐÍCH
Những câu hỏi quan trọng
Đặt ra trọng tâm
Kiểu tư duy
Bài tập luyện trọng tâm và mục đích
AGO - CHỦ ĐÍCH, MỤC TIÊU VÀ MỤC ĐÍCH
Những cách xác định mục tiêu thay thế
Bán mục tiêu
Bài tập luyện AGO
FIP – NHỮNG ƯU TIÊN HÀNG ĐẦU
Bao gồm và không bao gồm
Có bao nhiêu ưu tiên
Bài luyện tập FIP
NHÌN LẠI PHẦN 2
Công cụ và thói quen
Những thói quen tư duy
Sáu chiếc mũ tư duy
Tóm lược
Những công cụ tư duy
Sử dụng các công cụ
Thói quen và công cụ
Tóm lược
Bài tập ôn luyện
PHẦN III – KHÁI QUÁT VÀ CHI TIẾT
Tạo nên những sự thay thế

Rút ra ý tưởng chung
Khái niệm và chức năng.
Tóm lược
Bài tập luyện tổng quát và chi tiết
NHỮNG HÀNH ĐỘNG TƯ DUY CƠ BẢN
Mô hình người thợ mộc
Hành động cắt
Hành động dán.
Hành động định hình
Tóm tắt
Bài tập luyện các hành động tư duy cơ bản
SỰ THẬT, LOGIC VÀ TƯ DUY PHÊ PHÁN
Thói quen tư duy
Logic
Logic, thông tin và sự sáng tạo
Tư duy phê phán
Tóm lược
Bài tập luyện sự thực, logic và tư duy phê phán
TRONG HOÀN CẢNH NÀO?
Thói quen tư duy
Bài tập luyện về tình huống
GIẢ THUYẾT, TIÊN ĐOÁN VÀ KHIÊU KHÍCH
Nhảy lên phía trước
Các cấp độ suy đoán.
Hành động và thay đổi
Quan điểm sáng tạo
Tư duy khoa học
Tư duy kinh doanh
Tóm lược
Bài tập
TƯ DUY KHÁC LẠ
Sự hình thành
Sử dụng tư duy khác lạ
Định nghĩa
Tổng quát và cụ thể
Khuôn mẫu
Sự hài hước
Sự nhìn nhận sau ý tưởng
SỰ KHIÊU KHÍCH VÀ PO
Sự chuyển động
Tạo nên sự khiêu khích
Tóm tắt
Bài tập

SỰ CHUYỂN ĐỘNG
Những cách để có được sự chuyển động
Tóm tắt
Bài tập
TỪ NGẪU NHIÊN
Tìm từ ngẫu nhiên
Danh sách các từ ngẫu nhiên.
Tại sao nó hoạt động
Sử dụng kỹ thuật từ ngẫu nhiên
Tóm tắt
Bài tập
NHÌN LẠI PHẦN III
Sự thực và sự sáng tạo
Tư duy phê phán
Tư duy sáng tạo
Tư duy khác lạ
Hoạt động cơ bản
Một vài thói quen tư duy
Tổng quát và chi tiết
Tóm tắt
Bài tập
CÁC NGUYÊN TẮC TƯ DUY
Tóm tắt
Bài tập
PHẦN IV CẤU TRÚC VÀ TÌNH HUỐNG
Cấu trúc
Tình huống
Tóm tắt
TO/LOPOSO/GO
TO:
LO:
PO:
SO.
GO:
Sự tác động qua lại
Tóm tắt
Bài tập
TRANH LUẬN VÀ KHÔNG TÁN THÀNH
Cảm xúc và tình cảm
Từ ngữ
Sự nhận thức
Giá trị
Logic

Cấu trúc cụ thể
Sự đam mê tranh luận
Tóm tắt
Bài tập
VẤN ĐỀ VÀ NHIỆM VỤ
Phỏng đoán và ước chừng
Phương pháp liên kết vấn đề
Lựa chọn các phương án
Hành động
Vấn đề hoặc nhiệm vụ mới
Tóm tắt
Bài tập
QUYẾT ĐỊNH VÀ LỰA CHỌN
Cảm xúc
Những quyết định thứ yếu và những lựa chọn
Lựa chọn
Bốn lựa chọn
Kiến thiết
Đình chỉ việc phân tích
Tóm tắt
Bài tập
XEM LẠI PHẦN IV
Lập luận và bất đồng
Vấn đề và nhiệm vụ.
Quyết định và lựa chọn.
Tóm tắt
Bài tập
TRÒ CHƠI TƯ DUY MƯỜI PHÚT
Ví dụ:
Tóm tắt
PHƯƠNG PHÁP HÌNH VẼ
Từ ngữ và hình ảnh
Sự thực hiện.
Thảo luận.
Tóm tắt.
Bài tập.
NHỮNG LỜI KẾT
CÁC CÂU LẠC BỘ TƯ DUY
Mục đích của câu lạc bộ tư duy
Các hoạt động của câu lạc bộ tư duy.
Nguyên tắc.
Các vấn đề được đem ra thực hành.
Các tài liệu.

Luyện tập.
Tóm tắt.

ĐÔI NÉT VỀ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM

Ebook miễn phí tại : www.SachMoi.net

Tiến sĩ Edward de bono sinh năm 1933 tại Malta, trong thế chiến thứ II ông đã học ở cao
đẳng St Edward và sau đó tiếp tục vào đại học Malta. Tại đây ông nhận được các bằng cấp về
tâm lý học, sinh lý học và sau cùng nhận học hàm tiến sĩ y khoa. Sau đó, ông còn nhận thêm một
học vị tiến sĩ khác ở Cambridge và tốt nghiệp bác sĩ ở đại học Malta.

Ông là giáo sư ở các đại học Oxford, Cambridge, Harvard, và cũng là giáo sư thỉnh giảng ở
hơn 52 quốc gia khác nhau. Ông cũng cộng tác với các công ty lớn ở nhiều nơi trong đó có IBM,
Du POnt, Prudential, AT&T, British Airways, British Coal, NTT(nhật), Ericsson (Thụy điển),
Total(pháp), Siemens, và Microsoft. Tại các hãng này, ông hoặc trực tiếp giảng dạy cho người
làm hoặc hướng dẫn các nhóm quản lý đầu não.
Edward de Bono có nhiều tác phẩm, chuyên khảo về tư duy đặc biệt là các phương pháp tư
duy định hướng. Rất nhiều sách trong đó đã được dịch ra khoảng 34 ngôn ngữ.
Ông từng nhận giải Capire tại Madrid do cống hiến quan trọng cho nhân loại năm 1988, và
huân chương "Order of Merit" do chính phủ Malta trao tặng năm 1995.
Trong cuốn sách quan trọng "The Mechanism of Mind" (cơ chế của tư tưởng) xuất bản năm
1969, ông đã chỉ cho thấy làm thế nào mạng lưới thần kinh tạo nên các dạng thức không đối
xứng đóng vai cơ sở cho nhận thức. Nhà vật lý học tiên phong, giáo sư Murray Gell Mann đã
đánh giá rằng tác phẩm của Bono đã đi trước các nhà toán học trong 10 năm trong việc tìm hiểu
các lý thuyết hỗn độn (chaos theory), các hệ thống phi tuyến tính, và các hệ thống tự quản (selforganising systems).
Ông là người đầu tiên đưa ra khái niệm "tư duy định hướng" mà ngày nay được dùng rộng
rãi để chỉ các phương pháp tư duy sáng tạo.

Lối tư duy truyền thống dùng đến các phần tích, cân nhắc, và bàn cãi. Trong một thế giới ổn
định thì các cách thức đó là đủ thích hợp để nhận diện ra các tình huống chuẩn và để áp dụng
các giải pháp chuẩn. Tuy nhiên, điều này không còn hiệu nghiệm nữa trong một thế giới biến đổi
mà ở đó các lời giải chuẩn mực có thể không hiệu lực nữa. Do đó, việc chuẩn bị khả năng sáng
tạo, cấu trúc, và thiết kế từ trước để đáp ứng sự đổi thay nhanh chóng của thế giới đã trở thành
một nhu cầu khổng lồ của toàn thế giới. Edward de Bono là một trong những nhà tiền phong
thâm nhập vào các lĩnh vực này. Ông cung cấp các phương thức và công cụ cho lề lối tư duy
mới: tư duy sáng tạo và cấu trúc.
Ông đã chi tiết hóa một loạt các "phương pháp giải phóng tư duy" - đây là các ứng dụng nhấn
mạnh tư duy như là một hoạt động để khai phóng hơn là một hành động phản ứng. Với việc sử
dụng cách viết thực tế, rõ ràng và tránh né các khái niệm có tính hàn lâm, ông đã vận dụng các
hiểu biết về tâm lí học qua việc biến các lý thuyết về sự sáng tạo và nhận thức của con người
[1]
thành các công cụ thực sự khả dụng
Trong số khoảng 65 tác phẩm của Edward de Bono, đã có một số tác phẩm đã được dịch ra
tiếng việt như Tư Duy Là Tồn Tại, Sáu Chiếc Nón Tư Duy, Để Có Một Tâm Hồn Đẹp Và Dạy
Trẻ Phương Pháp Tư Duy.
Trong dạy trẻ phương pháp tư duy, tác giả đưa ra những cách thức đơn giản và thực tiễn để
những bậc cha mẹ làm thế nào có thể giúp trẻ phát triển được kỹ năng tư duy. Hiện nay, nhiều
người cho rằng, nhà trường chưa xem trọng việc dạy cách tư duy cho học sinh, do vậy cuốn sách
này rất hữu ích trong việc giúp trẻ phát triển trí năng, óc sáng tạo và nhờ vậy, trẻ sẽ tự tin hơn
[2]
và sẽ dễ thành công trong cuộc sống hơn.

PHẦN I – LỜI TỰA
Một trong những tham vọng của tôi khi viết cuốn sách này là trên thế giới sẽ ngày càng có nhiều
người trẻ tuổi tự khẳng định rằng” tôi sẽ là một người biết tư duy”.
Và tuyệt vời hơn nữa nếu họ tự tin khẳng định rằng “tôi là một người biết tư duy - và tôi biết tư
duy”.
Cuốn sách này phù hợp với những bậc làm cha mẹ và cả với những em thiếu niên đọc để học cách
tư duy.
Tư duy không phải là một điều khó khăn. Tư duy càng không phải là một điều tẻ nhạt. Bạn không
cần phải là thiên tài thì mới có thể trở thành một người tư duy giỏi.
Bạn muốn theo kịp xu hướng phát triển của xã hội, bạn cần phải là một người giỏi tư duy.
Những tình huống trong cuộc sống của mỗi cá nhân cũng luôn đòi hỏi chúng ta phải là một người
suy nghĩ tốt, và trong tương lai cùng với sự gia tăng độ phức tạp của nhu cầu cũng như các cơ hội, đòi
hỏi này càng tăng lên.
Trong kinh doanh cũng như trong cuộc sống đời thường, giỏi suy nghĩ đóng vai trò thiết yếu cho sự
tồn tại, cho thành công và trong cạnh tranh.
Cuốn sách này không dành cho bạn nếu:
1Bạn tin rằng chỉ cần thông minh là đủ. Nếu bạn tin rằng một người rất thông minh dĩ nhiên
sẽ là một người giỏi tư duy, và một người kém thông minh hơn thì tư duy sẽ tồi hơn, thì cuốn sách này
cũng không dành cho bạn.
Dựa trên kinh nghiệm, tôi rút ra rằng những người thông minh không phải luôn là những người giỏi
tư duy. Rất nhiều người thông minh lại rơi vào “chiếc bẫy của sự thông minh” và biến mình thành một
người tư duy tồi. Thông minh là một khả năng. Suy nghĩ là kỹ năng để vận dụng khả năng đó. Trong
những trang tiếp theo tôi sẽ trình bày kỹ hơn vấn đề này.
2Bạn tin rằng bạn đã được học các kỹ năng suy nghĩ ở trường học. Nếu bạn tin rằng trường
học là nơi phù hợp để bạn học cách suy nghĩ và trường học đã dạy bạn điều này đủ rồi, thì bạn cũng
không nên đọc cuốn sách này.
Theo kinh nghiệm của tôi thì hầu hết các trường học không dạy cho học sinh cách tư duy. Một vài
trường học chỉ dạy học sinh những kỹ năng tư duy rất giới hạn, bao gồm phân loại thông tin và phân
tích. Gần đây, dấy lên phong trào dạy tư duy cho học sinh. Một số trường đã bắt đầu dạy học sinh “lối
tư duy phê phán”. Điều này là đáng làm, nhưng nếu chỉ dạy học sinh “lối tư duy phê phán” thì chưa
đầy đủ, thậm chí rất nguy hiểm (tôi sẽ giải thích điều này sau).
Tôi đã xây dựng chương trình giảng dạy tư duy, chương trình cort. Chương trình này hiện đang
được hàng triệu sinh viên ở các quốc gia khác nhau áp dụng. Mặc dầu vậy, dường như ở trường học,
họ vẫn chưa áp dụng chương trình này để dạy cho học sinh.
3Bạn tin rằng không thể dạy các kỹ năng tư duy một cách trực tiếp. Nếu bạn cho rằng kỹ
năng tư duy chỉ có thể phát triển thông qua những vấn đề cụ thể hoặc khi ứng dụng trong cuộc sống

hàng ngày, cuốn sách này cũng không phù hợp với bạn.
Hầu hết chúng ta khi đi học đều được dạy và tin rằng tư duy không thể được dạy trực tiếp. Hiện
nay, mọi người đã bắt đầu thay đổi quan điểm này khi thực tế và cả những nghiên cứu chỉ ra rằng
những kỹ năng này có thể học trực tiếp. Bởi vì chúng ta tốn quá nhiều thời gian suy nghĩ những điều
mà bản thân nó không cải thiện được kỹ năng tư duy của chúng ta.
Một nhà báo quen với lối đánh máy gõ hai ngón sẽ vẫn sử dụng lối đánh máy này cho đến tận tuổi
60. Điều này không phải vì ông ta không được thực hành nhiều. Nếu ông ta chỉ luyện tập đánh máy với
cách đánh chỉ sử dụng hai ngón tay, ông ta chỉ có thể trở thành một người đánh máy hai ngón giỏi.
Nhưng nếu khi chúng ta còn trẻ và được tham gia một khóa học đánh máy, có thể chỉ cần một khóa
ngắn hạn, thì về sau này, chúng ta luôn là những người đánh máy tốt. Điều tương tự như vậy cũng xảy
ra với cách suy nghĩ. Thực hành thôi là chưa đủ.
Edward de Bono

LỜI GIỚI THIỆU

TẠI SAO CHÚNG TA CẦN SUY NGHĨ MỚI VỀ CÁCH TƯ DUY

Thông tin và suy nghĩ
Thông tin rất quan trọng. Thông tin cũng dễ dạy. Thông tin cũng dễ kiểm tra. Cho nên chẳng có gì
đáng ngạc nhiên khi chúng ta đến trường và được dạy rất nhiều điều liên quan đến thông tin.
Suy nghĩ không thay thế cho thông tin nhưng thông tin có thể là một trong những thứ thay thế của suy
nghĩ.
Các định nghĩa thần học đều cho rằng chúa trời là đấng tối cao có kiến thức tuyệt đối và hoàn hảo.
Khi ai đó có kiến thức tuyệt đối và hoàn hảo, người đó chắc chắn không cần phải suy nghĩ gì nữa.
Trong một tầm hiểu biết nào đó, chúng ta có thể là những người tích lũy đầy đủ thông tin, và đó là
những vấn đề mà khi gặp phải chúng ta sẽ không cần phải suy nghĩ.
Trong tương lại, ta sẽ để cho máy tính giải quyết những việc như vậy.
Trừ khi chúng ta có đầy đủ thông tin, chúng ta cần suy nghĩ để có cách sử dụng tốt nhất những thông
tin chúng ta có. Khi máy tính và công nghệ thông tin ngày càng cung cấp cho chúng ta nhiều thông tin,
chúng ta cần suy nghĩ để tránh bị ngập vào sự rối rắm bởi tất cả những thông tin đó.
Khi chúng ta xem xét sự việc diễn ra trong tương lai, chúng ta cần suy nghĩ bởi vì chúng ta sẽ
không thể có đầy đủ thông tin về tương lai.
Để sáng tạo, thiết kế, làm kinh doanh hay làm bất cứ điều gì mới, chúng ta đều cần suy nghĩ. Chúng
ta suy nghĩ để sử dụng thông tin tốt hơn khiến cho chúng ta cạnh tranh tốt hơn.
Như vậy, chỉ có thông tin không là chưa đủ. Chúng ta cần có cả suy nghĩ. Nhưng thật không dễ gì để
thực hiện điều này. Tất cả thông tin đều có giá trị. Thông tin mới càng có giá trị bởi vì nó giúp chúng
ta có thêm kiến thức. Vậy làm thế nào để chúng ta có thể khuyến khích mọi người giảm thời gian dạy
thông tin và dành thời gian dạy các kỹ năng suy nghĩ giúp sử dụng thông tin một cách tốt nhất? Chúng
ta cần cân bằng giữa thông tin và kỹ năng suy nghĩ.

Trí thông minh và suy nghĩ.
Niềm tin rằng sự thông minh và sự tư duy là giống nhau đã dẫn đến hai kết luận không phù hợp sau
trong việc dạy học:
1Đối với những học sinh rất thông minh thì chẳng cần dạy chúng phải suy nghĩ như thế nào
vì mặc nhiên chúng cũng sẽ là những học sinh giỏi suy nghĩ.
2Đối với những học sinh không thông minh thì chẳng thể dạy chúng cách suy nghĩ thế nào
cho tốt vì dạy thế nào thì chúng cũng không thể suy nghĩ tốt được.
Mối liên hệ giữa sự thông minh và cách suy nghĩ cũng giống như mối liên hệ giữa chiếc ô tô và
người lái ô tô. Một chiếc ô tô động cơ tối tân có thể bị một người lái tồi. Trong khi một chiếc ô tô
động cơ kém hơn nhưng có thể có một người điều khiển rất tốt. Động cơ của một chiếc ô tô chính là
tiềm năng của chiếc ô tô chũng giống như thông minh là tiềm năng của trí óc. Kỹ năng của người lái xe
quyết định làm thế nào để sử dụng hết tiềm năng của ô tô. Kỹ năng của người tư duy quyết định xem sẽ
phát huy sự thông minh đó như thế nào.

Tôi thường định nghĩa tư duy là “sự ứng dụng tài năng một cách tài tình dựa theo kinh nghiệm”.
Có nhiều người rất thông minh thường chọn một cái nhìn về một sự việC và Sử dụng sự thông minh
của họ để bảo vệ cho cái nhìn đó. Và bởi vì họ làm điều này rất giỏi nên họ sẽ chẳng bao giờ thấy cần
phải khám phá sự việc hoặc lắng nghe những quan điểm khác. Đây là một cách suy nghĩ tồi và nó
chính là “chiếc bẫy của sự thông minh”.
Quan sát biểu đồ 1 ở trang bên, một người nhìn tình huống và ngày lập tức xét đoán nó.
Trong khi đó, biểu đồ 2, một người xem xét tình huống rồi sau đó tiếp tục khám phá tình huống. Một

người rất thông minh có thể thực hiện quá trình nhìn và quá trình xét đoán rất tốt, nhưng nếu thiếu đi
quá trình khám phá thì đó vẫn là một quá trình tư duy tồi.
Những người rất thông minh thường là những người rất giỏi trong việc giải đố hoặc giải quyết các
vấn đề khi tất cả các dữ liệu đã có. Nhưng họ không phải là những người xuất sắc trong những tình
huống đòi hỏi họ phải đi tìm thêm dữ liệu và đánh giá những dữ liệu đó.
Và điều cuối cùng là những người rất thông minh lại thường là những người bảo vệ cái tôi của
riêng mình. Họ thích được nhìn nhận rằng họ luôn là những người phải. Điều này có nghĩa là họ sẵn
sàng dùng nhiều thời gian vào việc công kích và chỉ trích quan điểm của những người khác, bởi vì đó
là cách dễ dàng để chứng minh người khác sai. Điều này cũng có nghĩa là những người rất thông minh
không phải là những người sẵn sàng chấp nhận những rủi ro trong lối suy đoán bởi nếu thế họ không
thể luôn dám chắc là họ đúng.
Và tất nhiên, chẳng có điều gì ngăn cản một người rất thông minh trở thành một người suy nghĩ tài
giỏi nhưng điều này không tự nó đến. Chúng ta cần phải học để phát triển kỹ năng suy nghĩ.

Sự thông minh và sự hiểu biết.
Tại trường học, trong trò chơi giải đố, trong những kỳ kiểm tra hoặc kỳ thi, nói chung là trong hệ
thống đánh giá của chúng ta, chúng ta luôn coi trọng sự thông minh.
Một chàng trai thông minh có thể kiếm được rất nhiều tiền tại thị trường chứng khoán phố wall,
trong khi cuộc sống riêng tư của anh ta lại rối như tơ vò.
Sự thông minh được ví như tiêu cự của ống kính máy quay phim, trong khi sự hiểu biết lại được
xem như bề rộng của ống kính.
Lý do chúng ta không chú ý nhiều đến sự hiểu biết bởi vì chúng ta cho rằng sự hiểu biết có được
cùng với tuổi tác và kinh nghiệm và chẳng ai có thể dạy ta được sự hiểu biết. Đây là một cách hiểu sai
lầm. Ai cũng có thể học để có được sự hiểu biết. Và nội dung chính của cuốn sách này là chỉ cho bạn
để bạn học được điều đó. Sự hiểu biết phụ thuộc chặt chẽ vào sự nhận thức. Bạn sẽ phải học về cách
nhận thức, chứ không phải học về sự logic.
Liệu tư duy có phải là một việc khó khăn?
Chúng ta luôn cố gắng phát triển kỹ năng tư duy của mọi người bằng cách đưa ra những công việc
quá khó để họ làm?
Tất nhiên, nếu suy nghĩ là một việc dễ dàng, thì đó cũng chẳng có gì để cố gắng, để đạt được, và để
học hỏi.
Trong hầu hết các lĩnh vực phát triển kỹ năng (tennis, trượt tuyết, âm nhạc, nấu ăn) chúng ta ứng
dụng những nhiệm vụ tương đối khó khăn. Nói theo cách khác, chúng ta chỉ có thể làm tốt những lĩnh
vực trên chỉ khi chúng ta luyện tập thành thục những kỹ năng để thực hiện chúng. Điều này tạo dựng
nên sự tư tin và sự thành thục trong kỹ năng. Chúng ta muốn làm những công việc mà không làm mất đi
sự tự tin của chúng ta. Đó chính là lý do tại sao có nhiều người lại từ bỏ việc tư duy. Họ nhận thấy đó
là một việc nhàm chán bởi vì nó quá khó khăn. Bạn sẽ chẳng thích thú thể hiện điều gì khi mà bạn
không có khả năng để thể hiện chúng.
Tôi không tin rằng những vấn đề quá phức tạp, những trò giải đố, những trò chơi mang tính chất
toán học là những cách tốt để dạy cách tư duy. Đó cũng chính là lý do tại sao những nhiệm vụ tư duy
và những bài tập ứng dụng trong cuốn sách này là những điều không quá khó khăn.
Hơn nữa, kinh nghiệm của mọi người cũng chỉ ra rằng không phải bạn cứ làm được những điều vô
cùng khó khăn thì khi gặp những việc ít khó khăn hơn bạn cũng sẽ giải quyết trôi chảy. Nhiều người có
khả năng tư duy những công việc to tát nhưng khi gặp những việc đơn giản hơn họ lại thể hiện sự tư
duy kém cỏi hơn.
Thế nào là một người tri thức?
Quy luật đầu tiên của những người quá đam mê công việc trí óc là “nếu bạn không có nhiều điều để
nói, bạn hãy cố gắng trình bày nó theo cách phức tạp nhất mà bạn có thể”. Một người tư duy phức tạp
sợ hãi sự giản đơn cũng như người nông dân sợ khô hạn. Nếu không có gì phức tạp, liệu họ sẽ có gì để
làm hoặc để viết về nó? .

Tôi đã có bài nói chuyện với những nhà sư phạm, những người ít nhiều cũng làm cho tôi hiểu rằng
họ muốn bài nói chuyện của tôi thật ấn tượng đối với họ, nhưng lại quá khó để họ không thể thực hành
được.
Mọi người cũng thường phức tạp hóa vấn đề ngay cả trong việc mô tả. Nếu bạn muốn, bạn có thể
phân chia một chiếc bút chì thành mười phần khác nhau và sau đó bạn bắt đầu quá trình mô tả mối liên
hệ của mười phần đó với nhau. Và khi bạn chỉ có một chút kiến thức ít ỏi về biên đạo múa, bạn cũng
muốn biên đạo những điệu múa phức tạp. Cũng như khi chơi trò chơi đố ô chữ, bạn chẳng hề bị giới
hạn về từ ngữ và bạn tha hồ chọn từ mà bạn thích.
Bạn thường bình luận về sự phức tạp của những người khác và ngay cả nhận xét của các nhà phê
bình. Và mặc nhiên nó là một quá trình phát triển trong tư duy của bạn. Những nhận xét sẽ nhanh chóng
trở thành lựa chọn của bạn hơn là những hành động cụ thể, và như vậy, chúng ta coi điều này như “ học
bổng quý giá chúng ta nhận được”.
Cũng có những người xem quá trình này không lôi cuốn và không cần thiết. Điều này đặc biệt đúng
với những người chú trọng đến kết quả thực tế. Họ đặt ngang hàng sự “tư duy phức tạp” với “sự suy
nghĩ” và kết quả là họ từ bỏ việc suy nghĩ. Cách nhìn nhận này thật đáng tiếc.
Bạn có thể trở thành một người tư duy mà không cần phải là một người có suy nghĩ quá phức tạp.
Trong thực tế, nhiều người trí thức không hẳn đã là những người tư duy tốt.
Tác động phản hồi và những suy nghĩ tiên phong.

Trong trường học, chúng ta thường đặt giấy, sách, bảng đen trước mặt học sinh. Học sinh sau đó
được yêu cầu đưa ra hành động dựa trên những gì các em nhìn thấy. Đây cũng chính là lý do tại sao ở
trường học, trẻ em được dạy lối tư duy phản hồi.
“đây là một sự việc, em nghĩ gì về sự việc này?”.
Bạn không thể dễ dàng yêu cầu các em học sinh hãy dời trường và tổ chức một doanh nghiệp. Bạn
cũng không dễ dàng yêu cầu học sinh đưa ra cách giải quyết về những vấn đề xảy ra thực tế hoặc đảm
nhận một dự án thực tế. Bởi đơn giản ở trường học không đặt ra mục tiêu là công việc thực tế.
Điều này cũng xảy ra đối với lối suy nghĩ phản hồi hành động phù hợp với truyền thống tư duy
phức tạp hóa vấn đề của các học giả: “ chúng ta hành động thế nào đối với những sự việc đang tồn
tại?”.
Nhưng trường họC và Sự giáo dục không phải là một trò chơi. Những tình huống sống thực tế liên
quan chặt chẽ đến lối suy nghĩ tiên phong. Điều này đồng nghĩa với yêu cầu mọi người hãy ra ngoài và
bắt tay làm việc. Bạn phải tự đi tìm thông tin, không phải tất cả mọi thông tin đã nằm ở đó và chờ bạn.
Nếu bạn chỉ ngồi yên trên ghế của bạn thì sẽ chẳng có việc gì xảy ra. Thật là dễ để đến nhà hàng ngồi
ăn với những món ăn đã được dọn sẵn trên bàn ăn. Nhưng việc đi chợ mua đồ ăn (hoặc tự trồng và
nuôi dưỡng chúng) và sau đó chế biến chúng lại là một việc hoàn toàn khác. Việc không coi trọng lối
suy nghĩ tiên phong hơn lối suy nghĩ phản hồi không phải là lỗi của hệ thống giáo dục hiện thời của
chúng ta, bởi tư duy tiên phong không giản đơn như tư duy phản hồi. Nhưng sai lầm của họ ở đây
chính là đã ủng hộ và coi lối tư duy phản hồi là lối tư duy phù hợp.

Từ “sự thực hiện”
Tất cả mọi người biết sự biết đọc, biết viết, những con số có ý nghĩa gì. Tôi đã phát minh ra từ “sự
thực hiện” vài năm trước đây để chỉ toàn bộ các kỹ năng hành động.
Sẽ là một điều hoang tưởng khi chúng ta cho rằng những điều chúng ta được học đã là đủ. Nếu bạn
có kiến thức đầy đủ thì việc thực hiện hành động thật đơn giản và dễ dàng. Nếu bạn có được một tấm
bản đồ chi tiết, mọi việc sẽ trở nên dễ dàng hơn.
Tuy nhiên, thế giới thực tại lại khác việc học rất nhiều. Với kinh nghiệm tích lũy sau nhiều năm làm
kinh doanh cũng như công việc hành chính nhà nước đã chỉ cho tôi thấy rằng hành động không bao giờ
là dễ dàng. Hành động bao giờ cũng đòi hỏi sự suy nghĩ lớn lao. Cảm giác chịu đựng và những suy
nghĩ theo bản năng đã không còn là lối suy nghĩ phù hợp.
Chúng ta có những người phải bàn chuyện, có những quyết định cần được đưa ra, có những chiến
lược cần được thiết kế và giám sát. Và có những kế hoạch cần được đưa ra và thực hiện. Chúng ta còn
có cả những mâu thuẫn, thương lượng, đàm phán và tiến bộ. Có những điều cần phải cân nhắc về mặt
giá trị, và cần đến cả sự cân bằng các yếu tố để đạt được sự thỏa hiệp. Tất cả những điều này đều đòi
hỏi một cấp độ thực hiện cao.
Trong một thế giới cạnh tranh, những quốc gia công nghiệp hóa thì “sự thực hiện” luôn là người
bạn đồng hành. Đối với mỗi cá nhân, với mỗi thanh niên, những người chưa có được những kỹ năng
thực hiện nên đặt đó là một mục tiêu cho việc học tập.
Sự thực hiện bao gồm nhiều khía cạnh của suy nghĩ như: cái nhìn của những người khác, ưu thế,
mục tiêu, sự phối hợp, kết quả, sự suy đoán, quyết định, xung đột, giải pháp, hành động và nhiều khía
cạnh khác trong lối suy nghĩ ứng dụng trong việc phân tích thông tin. Tất cả những điều này là những
bộ phận của lối suy nghĩ tiên phong, chứ không phải lối suy nghĩ phản hồi quen thuộc.

Lối suy nghĩ phê phán
Lối suy nghĩ truyền thống phương tây thường rất coi trọng lối suy nghĩ phê phán. Điều này một phần
là do ảnh hưởng của lối suy nghĩ của những người hy lạp cổ, sau này được áp dụng trong thời kỳ phục
hưng, một phần xuất phát từ nhu cầu của các giáo sỹ thời trung cổ cần một lối tư duy để phản bác lại
dị giáo.
Lối suy nghĩ phê phán chỉ phát huy giá trị cao trong hai hệ thống xã hội. Một là trong một xã hội vô
cùng ổn định (như thời hy lạp cổ đại và thời trung cổ). Và bất kỳ một ý tưởng mới hoặc một sự xâm
phạm nào làm nảy sinh sự thay đổi cần bị phê phán. Chế độ xã hội thứ hai là một xã hội tràn ngập
những tư tưởng kiến thiết và hành động và lối tư duy phê phán cần thiết để chọn lựa những giá trị đúng
đắn ra khỏi những ý tưởng không xác thực.
Nhưng xã hội chúng ta đang sống lại không phải là một trong hai thể chế xã hội trên. Có rất nhiều
điều cần thay đổi và còn thiếu rất nhiều những ý tưởng mới và những động lực sáng tạo.
Hãy tưởng tượng ra một đội dự án gồm sáu nhà phê bình lỗi lạc ngồi bàn bạc giải pháp cho tình
hình ô nhiễm trong khu vực. Chẳng ai trong số họ có thể sử dụng năng lực trí óc được đào tạo cao siêu
của họ cho đến tận khi có ai đó đưa ra một gợi ý thực tế. Điều khó khăn ở đây là lối tư duy phê phán
chính là lối tư duy phản hồi. Trước hết, phải có cái gì đó thì mới có thể phê phán được. Nhưng liệu ý
tưởng đó từ đâu đến? Những đề xuất, những gợi ý là kết quả của lối tư duy xây dựng, sáng tạo và nảy
sinh.
Nếu chúng ta đào tạo một người để tránh cho họ tất cả các lỗi trong suy nghĩ, liệu đó có phải là một
người giỏi tư duy. Hoàn toàn không phải như vậy.
Nếu chúng ta huấn luyện một lái xe tránh tất cả các lỗi lầm trong việc lái xe, liệu đó có phải là một
người lái xe tuyệt vời?
Chắc chắn là không phải như vậy bởi vì người này sẽ cất ngay xe vào gara để tránh được mọi lỗi
lầm có thể xảy ra. Việc tránh được những sai lầm của lái xe một cách tốt nhất chính là cách để anh ta
lái xe đi đâu đó. Tương tự như vậy, lối suy nghĩ phê phán chỉ có giá trị nếu chúng ta có được một suy
nghĩ xây dựng và sáng tạo. Liệu có ích gì nếu bạn có được bộ yên cương nhưng bạn lại không có ngựa
để thắng.
Đây là một vấn đề hết sức quan trọng bởi vì ở nhiều trường học hiện nay tin rằng việc dạy cho học
sinh lối tư duy phê phán là phù hợp. Họ thực hiện lối giáo dục như vậy bởi nó phù hợp với việc coi
trọng lối tư duy phản hồi và cũng bởi đó là lối suy nghĩ truyền thống.
Lối tư duy phê phán là lối tư duy quan trọng và có giá trị nhất định trong hệ thống tư duy. Nhưng đó
chỉ là một bộ phận của hệ thống tư duy. Và để trở thành một người giỏi suy nghĩ, chúng ta phải có lối
tư duy toàn diện.
Lối tư duy phê phán tạo ra rất nhiều rào cản nguy hiểm trong suy nghĩ. Ngay cả những người được
coi là thông minh nhất cũng có thể bị mắc kẹt trong lối suy nghĩ phê phán và không thế phát triển được
các kỹ năng tư duy xây dựng và sáng tạo. Tại trường học, học sinh không được cho thời gian cũng như
yêu cầu sự cố gắng để học các khía cạnh của suy nghĩ xây dựng và sáng tạo bởi các nhà giáo dục cho
rằng họ đã dạy học sinh sự suy nghĩ rồi. Mối nguy hiểm khác nữa của lối suy nghĩ phê phán là làm nảy

sinh tính kiêu ngạo, bởi vì lối suy nghĩ phê phán luôn cho rằng mình đúng, ngay cả khi họ thiếu thông
tin hoặc nhận thức sai lầm, làm nảy sinh sự kiêu ngạo. Tôi sẽ bàn cụ thể vấn đề này ở phần sau).
Những kỹ năng của lối suy nghĩ phê phán không thích hợp với những kỹ năng của lối suy nghĩ sáng tạo
và xây dựng bởi vì suy nghĩ xây dựng và sáng tạo đòi hỏi sự suy nghĩ để làm nảy sinh những ý tưởng
mới. Sự phê phán bao giờ cũng đơn giản hơn rất nhiều so với sự sáng tạo.
Hệ thống đối đầu
Tại nước mỹ, cứ 350 người dân thì có một luật sư, trong khi đó con số này ở nhật bản là 9000
người dân. Sở dĩ có sự khác biệt lớn như vậy là do ở mỹ mọi người vẫn suy nghĩ theo lối suy nghĩ
truyền thống phương tây, đó chính là hệ thống đối đầu. Lối tư duy này nảy sinh trực tiếp từ thói quen
suy nghĩ phê phán và tìm ra sự thật thông qua đối thoại đối đầu.
Theo lối tư duy này thì tranh luận và cãi vã được xem như một cách chính xác để khám phá sự việc
bởi vì cả hai bên đều có động cơ rõ rệt. Nhưng bởi vì nảy sinh từ những động cơ cụ thể, nên lối suy
nghĩ này lại bỏ qua sự khám phá. Liệu, một bên có sẵn sàng đưa ra những ý kiến và quan điểm mà có
lợi cho phía bên kia?
Hệ thống đối đầu chính là lối suy nghĩ theo kiểu tôi đúng thì anh sai.
Hệ thống đối đầu thường chính là nền tảng của thể chế chính trị, luật pháp, khoa học (trong một số
phạm vi) và trong cả cuộc sống hàng ngày. Nhưng nó là một hệ thống rất hạn chế và là một hệ thống có
nhiều thiếu sót (các bạn sẽ hiểu điều này kỹ hơn khi nghiên cứu cuốn sách tôi đúng thì anh sai của
tôi).
Sự đối ngược, sự khiêu khích và sự xung đột thường chỉ gia tăng khi sử dụng hệ thống đối đầu.
Xung đột thường đòi hỏi một kết luận được thiết lập hơn là một thử nghiệm về sức mạnh của sự đố...